Ρακέλ Μαρτίνεθ-Γκόμεθ, «Η αρχαιολογία του αποχαιρετισμού»: μια κάθοδος στη μνήμη

Ο πρωτότυπος τίτλος του βιβλίου στα ισπανικά είναι La máscara del rey maya, που στα ελληνικά μεταφράζεται «Η μάσκα του βασιλιά των Μάγια». Ωστόσο, αυτός ο τίτλος δεν ήταν η λογοτεχνική επιλογή της συγγραφέως Ρακέλ Μαρτίνεθ-Γκόμεθ, αλλά εκείνος που υιοθέτησαν οι εκδόσεις Planeta. Ο αρχικός τίτλος ήταν Arqueología del adiós και αυτόν τον τίτλο επέλεξα ως μεταφράστρια ‒μια απόφαση που έγινε σεβαστή από τις εκδόσεις Βακχικόν‒. Έτσι, λοιπόν, η ελληνική έκδοση κυκλοφορεί με τον τίτλο «Η αρχαιολογία του αποχαιρετισμού», που κατά τη γνώμη της συγγραφέως, με την οποία συμφωνώ απολύτως, είναι πολύ πιο αντιπροσωπευτικός για το μυθιστόρημα.

«Η αρχαιολογία του αποχαιρετισμού» είναι ένα βιβλίο όπου οι αποχαιρετισμοί διαδέχονται ο ένας τον άλλον: πρώτα ο κεντρικός ήρωας, ο αρχαιολόγος Αλμπέρτο Ρους, αποχαιρετά τη ζωή· ο γιος του ο Κλάουδιο, σε πολύ μικρή ηλικία, αποχαιρετά τον πατέρα του· η συγγραφέας, μέσα από τη συγγραφή, αποχαιρετά τον δικό της πατέρα· και ο τελευταίος αποχαιρετισμός είναι εκείνος ανάμεσα στη Ρακέλ, την αφηγήτρια της ιστορίας ‒που δεν ταυτίζεται ακριβώς με τη συγγραφέα του βιβλίου‒ και τον Κλάουδιο, τον οποίο γνώρισε στη Λισαβόνα και ο οποίος αποτέλεσε τη σημαντικότερη πηγή για τη συγγραφή του μυθιστορήματος.

Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη ιστορία που κινείται ανάμεσα στη μυθιστορηματική βιογραφία, την αυτομυθοπλασία και τον στοχασμό για την ίδια τη συγγραφή.

Στο πρώτο επίπεδο, καθώς διαβάζουμε το βιβλίο, ξετυλίγουμε το κουβάρι της συναρπαστικής ζωής του διάσημου αρχαιολόγου Αλμπέρτο Ρους Λουϊγιέρ, ο οποίος το 1952 ανακάλυψε τον τάφο του βασιλιά Πακάλ στο Παλένκε ‒μια ανακάλυψη-ορόσημο για τη γνώση μας γύρω από τον αρχαίο πολιτισμό των Μάγια στο Μεξικό‒, και ερχόμαστε σε επαφή με ιστορικά γεγονότα και διαφορετικούς πολιτισμούς.

Μέσα στην κρύπτη πια, ο Αλμπέρτο πανικοβλήθηκε βλέποντας ότι η μεγάλη τριγωνική πλάκα της εισόδου ήταν κλειστή. Παγιδευμένος και νιώθοντας ικανοποίηση για τη διέλευσή του αυτά τα χρόνια από τον κόσμο των ζωντανών, κατάλαβε πως κανένα από τα βήματα της καθόδου του δεν είχε γίνει μάταια. Ένα φως πλημμύρισε τους τοίχους του εσωτερικού για να του προβάλει εικόνες από την παιδική του ηλικία και τότε συνειδητοποίησε ότι το λίγο που του απέμενε από τη ζωή τού πρόσφερε μια ανάπαυλα για να ανακαλέσει στη μνήμη του τα πιο σημαντικά κεφάλαια της δικής του κινηματογραφικής ταινίας. Δεν θέλησε να αγνοήσει αυτό το κάλεσμα. 

Η ζωή του αρχαιολόγου ξεκινάει στο Παρίσι, όπου έζησε τα παιδικά του χρόνια εν μέσω του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Στη συνέχεια ταξιδεύει στην Κούβα για να γνωρίσει την πατρική γη, εμπλέκεται στην ταραχώδη πολιτική ζωή του τόπου και στον αγώνα ενάντια στον δικτάτορα Ματσάδο, και αργότερα καταφεύγει στο Μεξικό, που τον υποδέχεται ως εξόριστο και του προσφέρει νέες ευκαιρίες. Διευθύνει τις ανασκαφές στα εδάφη των Μάγια και κάνει τη μεγάλη ανακάλυψη, η οποία αποτελεί κεντρικό σημείο αναφοράς του βιβλίου. Ωστόσο, η πλοκή δεν εξαντλείται εκεί: μαθαίνουμε για τις συνθήκες εργασίας στους αρχαιολογικούς χώρους του Μεξικού, τις διενέξεις και τις εντάσεις εντός της επιστημονικής κοινότητας, τον εθνικισμό και τη λεηλασία της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας στα μέσα του 20ού αιώνα.

Το βιβλίο λειτουργεί, επίσης, ως αφορμή για να γνωρίσουμε ορισμένα πράγματα για τον πολιτισμό των Μάγια. Χωρίς να μετατρέπεται σε εγχειρίδιο, ξεδιπλώνει με αρκετή ακρίβεια την αρχαιολογία του Παλένκε, τα ταφικά έθιμα, τον ρόλο των υδάτινων αγωγών, την αρχιτεκτονική των ναών και των τάφων, καθώς και την κοινωνική διαστρωμάτωση. Η συγγραφέας αφιερώνει αρκετές σελίδες για να εξηγήσει πώς η συσσώρευση εξουσίας σε πόλεις όπως το Παλένκε στηρίχθηκε σε μια εντατική εκμετάλλευση του περιβάλλοντος, που τελικά οδήγησε σε κλιματική και κοινωνική κρίση.

Στον δρόμο της επιστροφής για το Καμπέτσε σκεφτόταν τον σκοπό που έδινε καθημερινά νόημα σε κάθε εργασία καθαρισμού, ανασκαφής, ανάλυσης και μεταφοράς στο μουσείο. Τον απασχολούσε η ανάκτηση των κομματιών ενός πολιτισμικού συστήματος που εκείνος αρνιόταν να πιστέψει ότι είχε εξαφανιστεί ολοκληρωτικά. Ούτε ο Τόμσον ούτε ο Μόρλεϋ έκαναν λόγο στα γραπτά τους για τη συνέχεια μεταξύ του αρχαίου και του σύγχρονου πολιτισμού των Μάγια, μάλιστα είχε αντιληφθεί περιφρονητικούς υπαινιγμούς όταν χαρακτήριζαν ως παρακμή την εξέλιξη του λαού των Μάγια.

Συναντάμε, ακόμη, στιγμές μεγάλης ιστορικής πυκνότητας: την Κούβα της δεκαετίας του 1930, την εξορία των Ισπανών δημοκρατικών στο Μεξικό, τη θεσμική εδραίωση της ανθρωπολογίας στη χώρα αυτή.

Με αυτήν τη γεύση στο στόμα επέστρεψε για λίγο στην κρύπτη του Ναού των Επιγραφών. Εκεί δεν κατάφερε να διακρίνει αν τα δάκρυά του οφείλονταν στον θάνατό του ή στην απώλεια μιας άλλης πιθανής πολιτικής πραγματικότητας για την Κούβα. Ίσως στη φυλακή ή στον αποχωρισμό που ήξερε ότι επρόκειτο να συμβεί.

Δεν πρόκειται, λοιπόν, απλώς για ένα μυθιστόρημα «ανακαλύψεων», αλλά για έναν στοχασμό πάνω στο πώς αφηγούμαστε τους νεκρούς μας, για το τι κάνουμε με τα κενά της μνήμης, για το τι σημαίνει σήμερα, μέσα στον 21ο αιώνα, να κοιτάζουμε τον κόσμο μέσα από τα ερείπια ενός πολιτισμού που κι αυτός κατέρρευσε εξαιτίας των δικών του αποφάσεων.

Παράλληλα, εκτυλίσσεται μια δεύτερη ιστορία αυτομυθοπλασίας: αυτή της αφηγήτριας Ρακέλ, η οποία συναντά στη Λισαβόνα τον μικρότερο γιο του αρχαιολόγου, τον Κλάουδιο, και τον ακούει να της μιλά για τον πατέρα του και για το πόσο σημάδεψε τη ζωή του η απώλειά του, όταν ο ίδιος ήταν μικρό παιδί. Η αφηγήτρια, η οποία έχει χάσει πρόσφατα τον δικό της πατέρα, συγκινείται από αυτή την ιστορία και, μέσα από τις αφηγήσεις του Κλάουδιο, αποφασίζει να ανασυνθέσει τη ζωή του αρχαιολόγου. Έτσι, η βιογραφία μετατρέπεται σε μια πραγματική αρχαιολογία του αποχαιρετισμού, σε μια ανασκαφή όχι μόνο στον αρχαιολογικό χώρο, αλλά και στην οικογενειακή και ιστορική μνήμη, στην πολιτική ιστορία και στην προσωπική απώλεια.

«Ο Εμίλιο και ο Αλμπέρτο παίζουν τώρα μαζί ντόμινο στην περιοχή του Σιβαλμπά σχολιάζοντας αυτά που υφαίνουμε στη γη. Ο πατέρας μου αφηγείται στον δικό σου μερικές περιπέτειες από τη ζούγκλα και χλευάζει την ανοησία της ισπανικής δεξιάς και την ηλιθιότητα του Τραμπ» έγραψε ο Κλάουδιο.

Το τρίτο επίπεδο είναι μεταλογοτεχνικό, και η συγγραφέας μας αφήνει να διακρίνουμε τον κορμό του έργου: δεν παύει να μιλάει για τις επιλογές της στη γραφή, εξομολογείται την κρίση δημιουργίας, την έλλειψη πηγών και την αγωνία της για το κατά πόσο μπορεί να χρησιμοποιήσει τη μυθοπλασία ώστε να συμπληρώσει τα κενά των πραγματικών γεγονότων. Όπως όλες οι βιογραφίες αυτού του είδους, έτσι και αυτή μπορεί να εξωραΐζει κάποιες πλευρές του χαρακτήρα που περιγράφει, και η συγγραφέας δεν το κρύβει, αλλά το κάνει αντικείμενο του ίδιου του βιβλίου.

Αυτός, που κρυβόταν από τις φωτογραφίες, μου ομολόγησε πως δεν θα είχε καμία ευθύνη αν ο χαρακτήρας του δραπέτευε απροειδοποίητα από τη nivola. Η αναφορά στον Ουναμούνο δεν μου διέφυγε.

Όσον αφορά τη δομή, το βιβλίο αυτό χωρίζεται σε τέσσερα μέρη, που παίρνουν τα ονόματά τους από θεότητες ή έννοιες του ημερολογίου και της κοσμοθεωρίας των Μάγια: Kin, Chaak, K'awiil και Akbal. Καθένα από αυτά προχωράει εναλλάσσοντας τα κεφάλαια που αφορούν το παρελθόν με εκείνα του αφηγηματικού παρόντος, ανάμεσα στη Ρακέλ και τον Κλάουδιο. Το μυθιστόρημα στηρίζεται, επιπλέον, σε μια σειρά παραθεμάτων από το βιβλίο του Αλμπέρτο Ρους Λουϊγιέρ «Ο Ναός των Επιγραφών».

Πάνω στο δάπεδο της κρύπτης βρέθηκαν κτερίσματα που αποτελούνταν από πέντε αγγεία, ήτοι: τρεις τριποδικές φιάλες και δύο ημικυκλικά κύπελλα (...) εμφανίστηκαν, επίσης, δύο όμορφα ανθρώπινα κεφάλια διαμορφωμένα με κονίαμα. (παράθεμα από το βιβλίο Ο Ναός των επιγραφών)

Κλείνοντας, ως μεταφράστρια αυτού του έργου, θα ήθελα να πω ότι είναι ένα βιβλίο που μου κράτησε συντροφιά για μεγάλο χρονικό διάστημα, όχι μόνο λόγω της έκτασής του, αλλά και της ιδιαιτερότητάς του: οι αναφορές σε ιστορικά γεγονότα, τα πραγματικά πρόσωπα, η ορολογία των Μάγια, η εναλλαγή των φωνών ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Ωστόσο, η Ρακέλ Μαρτίνεθ-Γκόμεθ, η συγγραφέας του βιβλίου, ήταν πάντα δίπλα μου για να απαντάει στις απορίες μου και να με βοηθάει να βρίσκω λύσεις.